Akelig

Akelig

Door Ad van Nieuwpoort

Akelig

De verklaring die de Protestantse Kerk heeft afgegeven inzake de uitspraken over joden van Maarten Luther is volgens rabbijn Lody B. van de Kamp 'slechts een uiting van gebrek aan kennis met betrekking tot de geschiedenis waar 500 jaar Reformatie werkelijk over gaat'. Een hard oordeel, maar heeft Van de Kamp niet een klein beetje gelijk? Namens de Synode spreekt Trinette Verhoeven over de 'akelige rol' die Luther gespeeld zou hebben in de geschiedenis van het antisemitisme. In de Nederlandse pers is na deze verklaring de kerkhervormer meerdere malen gekenschetst als een 'notoire jodenhater'. 

Dat de kerk aan de vooravond van de viering van 500 Reformatie de discussie over de uitspraken van Luther in zijn berucht geworden geschrift Über die Juden und ihre Lügen uit 1543 niet onder stoelen of banken wil steken, lijkt me terecht. Maar het komt er dan wel op aan hoe dit gebeurt. Wat weten we precies van de historische context waarin deze uitspraken zijn gedaan, 500 jaar geleden? Is het niet zo dat Luther 25 jaar eerder, in tegenstelling tot de wereldkerk waartegen hij opstond, juist heel positief sprak over de joden en het feit dat zij niet door de knieën gingen voor het katholicisme? Het was niemand minder dan  Luther die brak met de kerk die standaard in haar traditie negatief sprak over de joden. Er moet dus rondom 1543 iets gebeurd zijn waardoor Luther ongenuanceerd om zich heen ging slaan, wat overigens zijn uitspraken op geen enkele manier rechtvaardigt (zeg ik vanuit mijn veilige bureaustoel 500 jaar later). In het geheel van zijn oeuvre zijn deze anti-joodse tirades overigens Fremdkörper, aldus de theoloog Wim van Vlastuin. Luther deed in die tijd voortdurend allerlei heftige uitspraken. Ook over katholieken en protestanten. Deze 'historische context' had in de verklaring niet mogen ontbreken.

Daarnaast is zo'n verklaring gratuit wanneer er niet wat mee gedaan wordt. Meer algemeen zou de vraag gesteld moeten worden waar die vijandschap jegens joden in de theologiegeschiedenis ten diepste vandaan komt. Heeft dat bijvoorbeeld ook niet te maken met het feit dat wij tot op de dag van vandaag de betekenis van het zogenaamde Oude Testament voor de uitleg van wie de Jezus van het evangelie is volstrekt onderschatten? Ik sprak laatst een beginnende predikant die in zijn opleiding nog nooit van 'het tegoed van het Oude Testament' had gehoord. En heeft het ook niet te maken met de immer nog historiserende lezing van het evangelie waarin 'de joden' Jezus kruisigden. Wanneer je dat leest als een historisch verslag blijf je als 'christelijke lezer' fijn buiten schot. Als je het leest als een verhaal dat ook vandaag ons iets wil zeggen, ben jij het als lezer die deze Jezus aan zijn eind wil helpen. Met de door de PKN bejubelde 'Nieuwe Bijbelvertaling' en de 'Bijbel in gewone taal' wordt zo'n historiserende lezing alleen maar gestimuleerd.

De kerk zou er, naar aanleiding hiervan, goed aan doen om dit gesprek over de vraag 'hoe lees je de bijbel?' hoog op de agenda te zetten. Hard nodig deze dagen, lijkt me, wil de kerk niet een Bibelvergessene Kirche (Bukowski) worden. Juist bij de viering van 500 Reformatie. Dan is Luthers werk niet tevergeefs geweest.

Ad van Nieuwpoort

Terug naar overzicht…